Türkiye Özelinde Seçim Sistemleri: Yerel Seçimler

DEMOKRASİ KAVRAMI VE TEMSİLİ DEMOKRASİ

İlk kullanım örneklerini Eski Yunan'da görebileceğimiz "demokrasi" terimine tarih içerisinde birçok anlam yüklenmiştir. Demokrasi kelimesi; Yunanca'da yönetim anlamına gelen "kratos" ile halk anlamına gelen "demos" sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir ve etimolojik köküyle "halkın yönetimi" anlamını taşımaktadır.

Günümüzde herkes tarafından sıklıkla kullanılan "Demokrasi" teriminin, insanlar için sıradan bir kavram haline gelmesi bunun siyasal bir sistem olarak dünyada yaygınlaşmasından kaynaklanmaktadır. Tarihsel süreç içerisinde insanların demokrasi kavramını bilgi yerine inanç olarak ele alması bazı yanılgılara yol açmaktadır.

Modern anlamda kullandığımız demokrasi teriminin en açık tanımını 1864 yılında Gettysburg Söylevinde Abraham Lincoln yapmıştır. Lincoln'e göre demokratik yönetim; "halkın, halk tarafından ve halk için yönetimi"dir.

Bu yönetim biçimi kendini farklı yollar ile gösterebilir. Egemenliğin kullanılması bakımından demokrasi tipleri; Doğrudan Demokrasi ve Temsili Demokrasi olmak üzere iki temel türe ayrılır.

Temsili demokrasi, halkın egemenlik haklarını seçim yoluyla belirlediği temsilciler tarafından kullandığı demokrasi tipidir. Bu demokrasi anlayışına göre bireyler seçtikleri temsilcileri aracılığıyla egemenliklerini kullanırlar. Seçimler; seçmen listesinde kayıtlı olan, belirli bir siyasi olgunluk yaşına erişmiş tüm vatandaşların katılabileceği, çoğulcu ve rekabetçi bir süreçle gerçekleşir. Bu süreç siyaset psikolojisindeki oy verme davranışı ile doğrudan ilişkilidir.

SEÇİM SİSTEMLERİ

Seçim sistemleri, bir seçim çevresinde toplanan oyların temsilcilere nasıl dönüştürüleceğini hesaplar. Seçimler birkaç ülke dışında, ülke düzeyinde değil belirli seçim çevrelerinde gerçekleşmektedir.

Seçim sistemleri, "çoğunluk sistemi" ve "nispi temsil sistemi" olmak üzere ikiye ayrılır. Çoğunluk sistemi de kendi için iki ve tek turlu olarak ayrılmaktadır.

Onda Birlik Baraj Uygulamalı Nispi Temsil Sistemi Nedir?

Nispi temsil sistemi, her siyasi partinin aldığı oy oranında temsilci çıkarmasını hedefleyen bir sistemdir. Bu sistem en az iki veya daha fazla kişinin seçileceği seçim çevrelerinde kullanılmaktadır. Siyasi bir yelpaze içinde, partilerin birden fazla temsilci çıkarmasına olanak tanıdığından, bu sistemin seçim çevresi başına en az iki veya daha fazla temsilcinin seçilmesi gerekmektedir. Türkiye'de bu sistem; il genel meclisi ve belediye meclisi üyeliği seçimlerinde kullanılmaktadır. İl genel meclisi seçimlerinde her ilçe bir seçim çevresidir.

Çoğunluk Sistemi Nedir?

Çoğunluk sistemi ülkemizde yerel seçimlerde büyükşehir belediye başkanı ve belediye başkanı seçiminde kullanılır. Bu sistemde, en fazla oyu alan aday seçimi kazanır. Tek turlu veya iki turlu olarak uygulanabilmektedir.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ'NDE UYGULANAN YEREL SEÇİM SİSTEMİ

Bu husus 2972 Sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. Söz konusu kanun, mahalli idareler seçimlerinde uygulanacak seçim sistemini, usulünü, dönemini ve zamanlamasına ilişkin tüm temel kuralları belirlemektedir.

Seçim sistemi ve usulü 2972 Sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun'un 2. maddesinde şu şekilde düzenlenmiştir:

Seçim çevresi de aynı kanunun 3. ve 4. maddelerinde şu şekilde belirtilmiştir:

TEMEL SEÇİM İLKELERİ

Seçimlerin Serbestliği Nedir?

Seçimlerin serbestliği ilkesine göre seçmen, hiçbir zorlama, baskı veya tavsiye olmadan oy kullanma hakkına sahiptir. Seçmenin oy kullanma tercihine karışmak ve baskı uygulamak yasaktır. Bu ilkeye aykırı davrananlar için yasal yaptırımlar öngörülmüştür. Seçim serbestliğinin sağlanması, oy kullanma ortamının güvenli ve bağımsız olmasını gerektirmektedir.

Mecburi Oy İlkesi Nedir?

Mecburi oy ilkesine göre, oy hakkına sahip ve seçmen listesinde bulunan her birey oy kullanmak zorundadır. Oy kullanmaya gelmeyenler için yasal yaptırımlar söz konusu olabilir. Bu ilke, siyasal katılımı artırmayı ve temsil meşruiyetini güçlendirmeyi amaçlamaktadır.

Eşit Oy İlkesi Nedir?

Toplumsal statü fark etmeksizin her bireyin eşit oy hakkına sahip olması anlamına gelmektedir. Eşit oy ilkesine göre her birey yalnızca bir oy kullanabilmekte ve bu oy diğer tüm oylarla eşdeğer ağırlık taşımaktadır. Bu ilke; zengin-fakir, eğitimli-eğitimsiz ya da sosyal statü gibi ayrımları reddeder.

Gizli Oy İlkesi Nedir?

Gizli oy ilkesi, seçmenin kendisi dışında bir kimsenin oyunu nasıl ve kime kullandığını bilmesini engellemeyi esas alır. Bu ilke, seçmenin baskı altında kalmadan oy kullanabilmesini güvence altına alır ve bireysel tercihler üzerindeki sosyal baskıyı minimize etmeyi amaçlar. Oy pusulasının gizli bir kabinde doldurulması bu ilkenin uygulamasıdır.

Genel Oy İlkesi Nedir?

Genel oy ilkesi, oy hakkının kişinin statüsüne göre kısıtlanmaması anlamına gelmektedir. Tarihte, genel oy ilkesi kabul edilmeden önce yalnızca belirli özelliklere sahip bireyler oy kullanabiliyordu. Bu özellikler arasında cinsiyet (kadınların oy hakkı bulunmuyordu), servet (belirli bir vergi eşiğini aşanlar oy kullanabiliyordu), eğitim düzeyi ve benzeri kıstaslar yer alıyordu. Günümüzde ise demokratik ülkelerin büyük çoğunluğu genel oy ilkesini benimsemiş bulunmaktadır.

Tek Dereceli Seçim İlkesi Nedir?

Tek dereceli seçim ilkesine göre seçmenler hiçbir aracı olmaksızın doğrudan temsilcilerini seçerler. Bu ilke, seçmenler ile temsilciler arasında herhangi bir ara kurumun bulunmadığı doğrudan seçim anlayışını ifade etmektedir. İki dereceli seçim sistemlerinde ise seçmenler önce seçici kurulları, bu kurullar da temsilcileri seçmektedir.

Açık Sayım ve Döküm Esası Nedir?

Açık sayım ve döküm ilkesi, oy sayımının ve dökümünün isteyen herkes tarafından takip edilebilmesini ifade etmektedir. Seçim güvenilirliğinin ve şeffaflığının temel güvencelerinden birini oluşturan bu ilke, seçim sürecinde usulsüzlük yapılmasını zorlaştırır ve seçmenin sürece olan güvenini pekiştirir. Sandık başında gözetmenler bulundurulması bu ilkenin somut uygulamasıdır.

SONUÇ

Demokrasi teriminin bilinçsizce kullanılıp anlamından uzaklaştığı günümüzde, hangi sistemde nasıl oy kullandığımızı bir kez daha hatırlamak ve hatırlatmak; özellikle seçimlerin yaklaştığı dönemlerde bu konunun kamuoyunda tartışılması vatandaşlık bilincinin canlı tutulması açısından önem taşımaktadır.

"Demokrasilerde, vatandaşların oy verirken siyasal bilgiyi temel alıp karar vermesi gerekmektedir. Tabi ki bu durum belirli bir seviyede siyaset bilgisini gerektirmektedir." — Vatansever, 2018

Temsili demokrasinin işlevselliği, yalnızca kurumsal yapıların sağlamlığına değil; aynı zamanda vatandaşların seçim sistemi hakkındaki bilgi düzeyine ve siyasal katılım motivasyonuna bağlıdır. Bu nedenle seçim sistemlerini anlamak, demokratik kültürün vazgeçilmez bir bileşeni olarak değerlendirilmelidir.

KAYNAKÇA

Gözler, Kemal (2015). Anayasa Hukukuna Giriş. Bursa: Ekin Yayınları.

Çam, Esat (1995). Siyaset Bilimine Giriş. İstanbul: DER Yayınları.

Heywood, Andrew (2007). Siyaset. Ankara: Adres Yayınları.

2972 Sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun. (1984). T.C. Resmî Gazete. 18285. 18 Ocak 1984.

Vatansever, Ahmet Faruk (2018). Siyaset Psikolojisi: Bireyin Siyasal Davranışını Etkileyen Unsurlar ve Oy Verme Eğilimi. TESAD.